Główna Główna Obok Nas
Narrow screen resolution Wide screen resolution default color green color orange color
Dolina Wieprza Drukuj

 

Dolina Wieprza - Nadwieprzański Park

Krajobrazowy


Trasa została opracowana w celu poznania przyrodniczych walorów doliny rzeki Wieprz na odcinku Kijany- Zawieprzyce oraz okolic Spiczyna. Na trasie wycieczki zaproponowano 7 przystanków. Czas trwania wędrówki 2,5-3 godzin.

Życzymy miłych wrażeń.

Przystanek I
Łęg wierzbowy

Nad rzeką Wieprz w pobliżu mostu i drogi z Kijan do Ludwina znajdowała się tzw."Młyńska Osada", z której do dziś pozostał młyn drewniany z przełomu XIX i XX w. z zabytkowym mlewnikiem. Znajdujemy się w rozległej dolinie Wieprza w końcowym odcinku łęczyńskiego przełomu rzeki. Dolina w pobliżu koryta porośnięta jest lasem łęgowym z dominacją wierzb:

  • - wierzba biała - Salix alba
  • - wierzba krucha - Salix fragilis.

Wierzba biała jest pospolitym drzewem osiągającym wysokość do 30 m i 8 m obwodu pierśnicy (na wysokości 1,30 m). Drzewo to ma drobne kwiaty zebrane w groniaste kwiatostany zwane kotkami (baziami). Owocem jest pękająca torebka, zawierająca liczne drobne bezbielmowe nasiona otoczone puchem rozsiewane przez wiatr. Nasiona mają bardzo krótki okres kiełkowania - do trzech dni, rekompensatę tego uzyskują w postaci przystosowania do bardzo łatwego ukorzeniania się pędów. Wierzba krucha jest znacznie niższa i ma wyjątkowo łamliwe pędy. Oprócz wierzb zobaczyć można pięknie prezentujące się skupienia olszy czarnej (Alnus glutinosa). Charakteryzuje się ona nie oskrzydlonymi czarnymi zdrewniałymi w kształcie szyszeczek owocostanami.Łęgi wierzbowe występują na madach nadrzecznych, dzięki czemu obserwuje się występowanie bujnego runa, w skład którego wchodzi szereg roślin nitrofilnych. Siedliska tego typu swą żyzność zawdzięczają okresowemu zalewaniu przez wodę, która nanosi i osadza dużo szczątków organicznych. Aktualnie łęgi są już bardzo rzadko spotykane. Wyniszczenie ich nastąpiło głównie w wyniku regulacji rzek i wycinania drzew. Stało się to przyczyną zamiany łęgów w łąki kośne oraz pola uprawne.Podszycie łęgów tworzą niskie wierzby zwane wiklinowymi. Występują trzy gatunki tej wierzby:

  • - wierzba purpurowa - Salix purpurea
  • - wierzba wiciowa - Salix viminalis
  • - wierzba trójpręcikowa - Salix triandra

Wikliny nadrzeczne rosną bardzo blisko wody, są odporne na zalewanie i działanie kry, dlatego skutecznie umacniają brzegi przed erozja wodną. Krzewy te znajdują zastosowanie w przemyśle koszykarsko-wik liniarskim. Ponadto kora wierzby dostarcza garbników wykorzystywanych przy garbowaniu skór. W okolicy Kijan występuje terasa nadzalewowa wyższa o wysokości 14-18 m ponad dnem doliny. Zbudowana jest z piasków, mułów lessopodobnych i iłów, tzw. iłów spiczyńskich (utwory te pochodzą z okresu ostatniego zlodowacenia).


Przystanek II
Zbiorowiska szuwarowe

Za młynem idąc z biegiem rzeki obserwujemy coraz liczniejsze zakola - meandry. W dalszym ciągu brzegi porośnięte są resztkami łęgowymi. W miejscach spłyconego koryta rzecznego oraz w starych zakolach rzeki występują wyraźne skupienia szuwarowe. W nurcie rzeki wśród hydrofitów (trwale związanych ze środowiskiem wodnym) występuje strzałka wodna, która jest doskonałym przykładem zmieniającej się blaszki liściowej z typu blaszki strzałkowatej nadwodnej na typ blaszki wstęgowatej wodnej. Występuje tu również rdestnica grzebieniasta (Potamogeton pectinatus), tworząca duże płaty. Odgrywa ona znaczną rolę przy oznaczaniu stopnia czystości wody. Jest uważana za bioindykator, czyli wskaźnik zanieczyszczenia wód płynących. Wśród hydrofitów wyróżnić można kilka stref organizmów wodnych:

1. Strefa mikrofitów, których reprezentantem są glony jednokomórkowe i kolonijne, bakterie, niektóre grzyby wodne, mikrofauna.

2. Strefa zanurzonych całkowicie w wodze makrofitów, reprezentowanych głównie przez rdestnicę i moczarkę kanadyjską.

3.Strefa roślin o liściach pływających na powierzchni wody, złożona głównie z rzęs (Lemna, Spirodella).

4.Strefa wysokich roślin wynurzonych - trzcina, pałki, jeżogłówki, oczeret jeziorny.

5.Strefa roślin wynurzonych porastających tereny wilgotne, okresowo podtapiane, przedstawicielami są różne gatunki szuwarów mozgowo-mannowych oraz wysokich turzyc.

6.W strefie brzeżnej występują liczne gatunki łąk oraz zarośla i drzewa łęgowe.

Nieco wyżej na brzegu koryta wśród szuwarów obserwuje się dominację mozgi trzcinowatej (Phalaris arnudinacea) i manny mielec (Glyceris aquatica). Występuje także szalej jadowity (Cicuta virosa). Należy on do rodziny baldaszkowatych. Jest jedną z najbardziej trujących roślin krajowych. Korzeń, ziele i owoce zawierają związek organiczny cykutotoksynę zaliczaną do "jadów skurczowych". Nawet w małych dawkach wywołuje silne drgawki prowadzące do porażeń i śmierci. Działanie trucizny jest szybkie (kilka do kilkunastu minut). Kłącza szaleju mają swoisty, odurzający zapach, przypominający zapach selera czy pietruszki. Prawdopodobnie otruty nim został Sokrates. Faunę w strefie szuwarowej i łęgowej reprezentują przede wszystkim licznie występujące tu ważki i trzmiele, a także żaby i ślimaki. W strefie brzeżnej liczną domieszkę wśród roślinności naturalnej stanowią gatunki ruderalne, m.in. glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium maius). Nazwa wywodzi się ze starej łacińskiej nazwy: "coeli donum", co znaczy: "dar nieba". Średniowieczni alchemicy przypuszczali, że w pomarańczowym soku są ukryte cztery żywioły przyrody: powietrze, woda ziemia i ogień oraz że z tego soku można otrzymać "kamień filozoficzny". Współczesne badania potwierdziły właściwości lecznicze tej rośliny. Korzeń i ziele glistnika zawierają aż 16 alkaloidów. Sok wykazuje silne działanie drażniące.W ziołolecznictwie pomarańczowy sok mleczny używany jest do wypalania kurzajek - brodawek skórnych. Gorzki smak i nieprzyjemny zapach odstraszają od niego zwierzęta.Inne gatunki roślin strefy brzeżnej to:

- podagrycznik pospolity - Aegopodium podagraria

- kuklik zwisły - Geum rivale

- pokrzywa zwyczajna - Urtica dioica

- kłobuczka pospolita - Torilis japonica; jest to gatunek śródziemnomorski, występuje w azotolubnych zbiorowiskach chwastów rosnących na podłożu zasadowym

- przytulia czepna - Galium aparine

- kanianka pospolita - Cuscuta europaea

Ta ostatnia jest pasożytniczą rośliną roczną o budowie silnie uproszczonej. Na czerwonawej łodyżce pnącej znajdują się tylko kwiaty zebrane w gęste kuliste kwiatostany o koronie 4-krotnej oraz barwie czerwonawej białej lub żółtej. Pasożytuje ona na różnych roślinach, zwłaszcza na pokrzywie, czerpiąc pokarm z rośliny żywicielskiej za pomocą licznych ssawek. Ziele kanianki zawiera garbniki oraz glikozyd żywicowy-kuskutynę. Pokarm zanieczyszczony kanianką ma nieprzyjemny gorzki smak, wobec czego zwierzęta niechętnie go jedzą. W strefie zarośli można też spotkać kaniankę olbrzymią (Cuscuta lupuliformis). W dalszej części trasy dochodzimy do tzw. "ósemek". Jest to teren przeznaczony do nauki jazdy ciągnikiem dla młodzieży szkoły rolniczej. Zbocze jest porośniętepomnikowymi modrzewiami i rozłożystymi kasztanowcami. Stąd w górę aż na teren szkolnego placu apelowego prowadzi aleja nazywana przez młodzież "aleją rób co chcesz".


Przystanek III
Zbiorowiska łąkowe

Dochodzimy do szkolnej oczyszczalni ścieków. Do chwili obecnej oczyszczalnia obsługuje teren szkolny (internat, szkołę, bloki nauczycielskie). W przyszłym roku ma zostać zmodernizowana i przystosowana do obsługi części gminy Spiczyn. Jest to oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna. Przez łąkę biegnie rów odprowadzający oczyszczoną wodę do rzeki. Występowanie glonów i mszaków na brzegu tego rowu wskazuje na to, że stopień czystości odprowadzanej wody mieści się w granicach klasy trzeciej. Przylegające łąki mają charakter w dużym stopniu naturalny, chociaż kiedyś musiały być wprowadzone sztucznie na tereny objęte wcześniej uprawami warzywnymi (do końca 1939 r. były tu prowadzone warzywniki na potrzeby szkoły). Łąki kośne mają duże znaczenie gospodarcze, ponieważ stanowią podstawę hodowli zwierząt. Jako zbiorowiska wtórne, powstanie swoje zawdzięczają człowiekowi i również utrzymują się jedynie dzięki ciągłej jego ingerencji.W składzie roślinności łąkowej dominują:

  • - mniszek pospolity - Taraxacum officinale
  • - babka lancetowata - Plantago lanceolata
  • - kostrzewa łąkowa - Festuca pratensis
  • - wiechlina łąkowa - Poa pratensis
  • - kupkówka pospolita - Dactylis glomerata
  • - kostrzewa czerwona - Festuca rubra

W uprawach rolnych znajdujących się na żyznych madach nadrzecznych dominują uprawy: buraków ćwikłowych, ogórków, cebuli, ziemniaków, marchwi i selera. Wśród roślin uprawnych panują bardzo groźne chwasty:

  • - szarłat szorstki - Amaranthus retroflexus
  • - żółtlica drobnokwiatowa - Galinsoga parviflora
  • - żótlica owłosiona - Galinsoga eiliata
  • - chwastnica jednostronna - Echinochloa crus-galli
  • - przymiotno kanadyjskie - Erigeron canadensis
Żółtlica owłosiona i nieowłosiona są groźnymi chwastami żyznych wilgotnych gleb.

Przystanek IV
Zbiorowiska roślin uprawnych

Idziemy w dalszym ciągu wzdłuż meandrującego koryta rzeki między polami uprawnymi a łęgowymi zaroślami. Na polach są przede wszystkim uprawy zbożowe. Wśród zbóż wyrastają dobrze widoczne wysokie kępy trzciny oraz duże ilości dzikiej wyki. Występowanie wyki w zbożach jest zjawiskiem bardzo korzystnym ponieważ dostarcza azotu, jak również cennej paszy. Jednakże taki łan można kosić tylko ręcznie, przy użyciu kosy, ponieważ wyka splata źdźbła zbóż i utrudnia zbiór mechaniczny. Oprócz wyki w łanach zbóż widoczny jest mak polny (Papaver rhoeas). Jest to roślina lecznicza. Kwiat maku polnego ma zastosowanie w schorzeniach dróg oddechowych. W okresie kwitnienia we wszystkich częściach rośliny zawarte są trujące alkaloidy: readyna i mekocyjanina. Readyna odznacza się działaniem narkotycznym i przeciwskurczowym. Bardzo często spotyka się również perz (Agropyron repens). Jest to bardzo uciążliwy chwast, ale jednocześnie jego kłącza mają, podobnie jak mak, duże znaczenie lecznicze. Wśród łanów zbóż występują miejscami źdźbła innego groźnego chwastu - miotły zbożowej (Apera spica-venti).

Po prawej stronie rzeki tereny zajęte są przez łąki kośne. Na nasłonecznionych zboczach wiosną rozkwitają różnokolorowe rośliny łąkowe, tworząc malowniczy barwny kobierzec. Dolina wyraźnie rozszerza się. W pobliżu koryta rzeki w dalszym ciągu występują zwarte drzewostany i zarośla łęgowe utrudniające (a nawet uniemożliwiające) dostęp do rzeki. Wśród zarośli występują: trzmielina zwyczajna(Evonymus europaea), dereń i wierzby oraz byliny synantropijne: mierznica czarna (Ballota migra), bylica-piołun (Artemisia bsinthium) i chmiel (Humulus lupulus). Masowo występuje pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), powojnik, jeżyna popielica (Rubus caesius) i wiesiołek dwuletni (Oenothene biennis). Wiesiołek jest bardzo cenną rośliną leczniczą stosowaną w licznych schorzeniach, a zwłaszcza w chorobach układu krążenia.


Przystanek V
Tarasy zalewowe

Idąc dalej obserwujemy rozrzedzenie pasa łęgowego wskutek świeżo wyciętych drzew. Widoczne jest asymetryczne koryto rzeki, która meandrując "podcina" jeden brzeg. Jesteśmy na terenie niszy terasy zalewowej, która składa się z trzech poziomów.

  1. Najwyższy poziom, zajmujący niewielkie przestrzenie, ma wysokość względną 2-4m i jest wykorzystywany przez użytki rolne. Obszar ten jest zalewany sporadycznie tzn. w okresach bardzo dużych wezbrań.
  2. Niższy poziom terasy, zalewany podczas każdego większego wezbrania Wieprza, wznosi się do 2,5 m ponad lustro wody. Tu znajdują się łąki i pastwiska.
  3. Do najniższego poziomu zalicza się tereny przylegające bezpośrednio do koryta rzeki, tworzące rozlewiska po wezbraniach wód.

Zbocze koryta rzeki w tym miejscu jest bardzo wysokie. Wylesiony całkowicie brzeg Wieprza podlega silnie erozji, która powoduje tworzenie się coraz to nowych zakoli. Silnie urwisty brzeg doliny, pozbawiony zadrzewienia, wchodzi dość agresywnie w pola uprawne.Po przeciwnej stronie koryta rzecznego widoczne jest nieduże skupienie łączenia baldaszkowatego (Butomus umbellatus) - byliny wodnej rosnącej na mulistym dnie, osiągającej wysokość do 1,0 m. Jest to roślina występująca bardzo rzadko i podlegająca ochronie prawnej. Wokół można zobaczyć skupienia strzałki wodnej, ku brzegowi wykształca się pas wiklinowy.

Zarośla te przechodzą w wysokopienny łęg wierzbowo-topolowy. Gatunkami budującymi warstwę drzew i krzewów są wierzby i topole. Nadają one łęgom bardzo swoisty charakter. W zachowanych pasmach lasu, utworzonych przez wierzby: Salix alba i Salix fragilis, wznoszą się okazałe strzeliste korony sadzonej topoli kolumnowej. Runo jest tu silnie rozwinięte. W jego skład wchodzą byliny, takie jak: kostrzewa łąkowa, pokrzywa i jeżyna popielica.

Z fauny masowo występuje ważka, sporadycznie bielinek, żaby, ślimak winniczek, kukułka; kuropatwa, bocian biały, jaskółka brzegówka. W dalszym ciągu zbocze koryta rzecznego jest bardzo wysokie. Rzeka silnie meandruje, co daje wspaniałe efekty widokowe. Na odsłoniętych brzegach rzeki obserwujemy niszczącą działalność wód płynących - połączenie erozji z występującą już wcześniej abrazją. Wśród roślin uprawnych zaznacza się dość duże zachwaszczenie między innymi mietlicą i mydlnicą lekarską (Saponaria officinalis). Korzeń mydlnicy lekarskiej był niegdyś używany zamiast mydła do prania delikatnych tkanin ze względu na znaczną zawartość saponiny. Substancje te są odmianą glikozydów, które w połączeniu z wodą tworzą roztwory koloidalne silnie pieniące się. Niektóre odznaczają się dużą toksycznością i nazywane są sapotoksynami. Roślina ta jest używana także w przemyśle farbiarskim. Ponadto występuje bodziszek łąkowy (Geranium pratense), a także dzikie malwy. Na wyższej terasie można spotkać sucholubną niebieskawą bylinę mikołajka piaskowego (Eryngium planum).


Przystanek VI
Ujście Bystrzycy

Obecnie znajdujemy się przy ujściu Bystrzycy - największego lewobrzeżnego dopływu Wieprza. Jest to bardzo malowniczy zakątek. Brzegi obydwu rzek są porośnięte typowymi dla łęgów roślinami drzewiastymi i krzewami. Licznie występują tu: pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica), uczepy (Bidens cernae i Bidens tripartita) oraz wiele roślin szuwarowych, a wśród nich manna mielec (Glyceria aquatica).

Wody Bystrzycy są zanieczyszczone, ale nie są cuchnące, jak miało to miejsce jeszcze przed kilku laty. Zdecydowana poprawa czystości wody Bystrzycy nastąpiła po uruchomieniu komunalnej oczyszczalni Hajdów, zbierającej i oczyszczającej ścieki z Lublina i Świdnika. Przy brzegach, gdzie jest słaby nurt, widać pływającą rzęsę (Lemna minor). Rzadko uczęszczaną (zarośniętą) drogą polną dochodzimy do głównej drogi Spiczyn - Zawieprzyce, aby przejść przez jedyny w tej okolicy most na Bystrzycy. Do Zawieprzyc możemy dotrzeć albo kamienistą drogą (po "kocich łbach"), albo rogami polnymi. Zbliżając się do mostu w Zawieprzycach widać z daleka usypany kopiec ziemny. Na tej wyniosłości stoi stary, kamienny, dobrze zachowany słup z pozłacanym krzyżem.


Przystanek VII
Zawieprzyce

Jedna z legend głosi, że kasztelan lubelski Jan Nepomucen Granowski, wojenny towarzysz Jana III Sobieskiego - przywiózł z wyprawy wojennej w 1689 r. dużo łupów, jeńców tureckich oraz piękną niewolnicę, brankę Kara Mustafy - grecką księżnczkę Teafanię. Nie chciała jednak być nałożnicą dumnego i okrutnego kasztelana, więc rozkazał zamurować ją żywcem wraz z jej narzeczonym i bratem. Wg innej legendy malarz, zatrudniony do malowania kaplicy, namalował obraz Jana Granowskiego - tyrana za życia, a skazanego po śmierci na wieczne cierpienia. Za takie malowidło kasztelan kazał zamurować żywcem malarza wraz z całą rodziną.

Wąską aleją lipową podchodzimy na wzgórze, na którym niegdyś wybudowano zamek. Dochodzimy do zabytkowej barokowej bramy wjazdowej, za którą widzimy resztki murów otaczających teren zamkowy. Wzniesienie to, wraz z resztkami starych murów, obniża się od strony zachodniej aż do koryta rzeki. Ze wzgórza roztacza się piękny widok na dolinę Wieprza. W oddali widać kościół św.Anny w Kijanach, a u jego podnóża rozciągają się łąki. Na nich wiosną można spotkać chronione storczyki.Najlepiej zachowanym obiektem jest barokowa kaplica , wybudowana w końcu XVII wieku wg. projektu włoskiego architekta Tylmana z Gameron. Wewnątrz znajduje się późnobarokowa polichromia z lat 1722-48 ufundowana przez Piotra i Antoninę z Rzewuskich Miączyńskich. Skarpę w pobliżu kaplicy porasta rzadko u nas spotykana roślina trująca - kokornak powojnikowy (Aristolochia clematis). Odwar z tej rośliny używany jest w medycynie ludowej jako lek na rany głównie zwierząt gospodarskich. Należy do rodziny kokornakowatych, dziko występuje bardzo rzadko.

Historia Zawieprzyc jest długa i ciekawa. Pierwsze wzmianki pochodzą z roku 1545 o rodzie Zawieprzskich, właścicielach zamku obronnego. Od roku 1599 Zawieprzyce przechodziły z rąk do rąk. Najpierw zostały sprzedane chorążemu Drohickiemu Ciecierskiemu z Ciecierzyna, następnie Janowi Firlejowi - kasztelanowi wojnickiemu. W roku 1622 żona Mikołaja Firleja - Anna z Noskowskich - sprzedała zamek staroście lubelskiemu - Józefowi Gorayskiemu. w roku 1671 Zawieprzyce przejęła rodzina Miączyńskich. W czasie wojen szwedzkich zamek został zniszczony. Odbudowę zamku powierzono znanemu architektowi Tylmanowi z Gameron, który w latach 1672 - 79 przekształcił obronny zamek w rezydencję pałacową w stylu barokowym. (Obraz zamku w Zawieprzycach znajduje się w muzeum na Zamku w Lublinie).

W roku 1838 w czasie pożaru zamek uległ zniszczeniu i do dziś pozostały tylko ruiny tej świetnej niegdyś rezydencji. Z dawnych budynków pozostała kaplica, spichlerz dworski z XVII w., oranżeria z portykiem kolumnowym z XIX w., brama wjazdowa zbudowana na przełomie XVII/XVIIIw.W dawnej oficynie dworskiej mieści się obecnie szkoła im. Marii Skłodowskiej-Curie. Rodzinny grobowiec Skłodowskich znajduje się na cmentarzu w Kijanach.

W parku otaczającym ruiny zamku rosła lipa srebrzysta (pomnik przyrody), posadzona prawdopodobnie na cześć zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem. W czasie wichury w latach sześćdziesiątych drzewo zostało powalone. Obecnie został tylko próchniejący pień (ślad po dawnym pomniku przyrody), ogrodzony płotkiem drewnianym. Odrastające z pnia pędy należą do lipy zwyczajnej (Tilia cordata).